بورس کالا

بورس کالا چیست؟

 بورس كالا ، بازار متشكل و منسجمی است كه تعداد زیادی از عرضه‌كنندگان، كالای خود را عرضه و كالای مربوطه پس از بررسی‌های كارشناسی و قیمت‌گذاری توسط كارشناسان آن بازار، به خریداران عرضه می‌شود. در این بورس‌ها، معمولاً كالاهای خام و فرآوری‌نشده مانند فلزات، پنبه، گندم، برنج و... داد و ستد می‌شوند. یكی از مزایای بورس كالا، حضور نهادهای نظارتی و تنظیم‌گری است كه تمامی تولیدكنندگان، مصرف‌كنندگان و تجار كالا با حضور این نهادها، از مزایای مترتب بر قوانین و مقررات حاكم بر بورس برخوردار می‌شوند. به طور كلی، شركت‌كنندگان در بورس كالا به دو دسته تقسیم می‌شوند. دسته اول كسانی هستند كه می‌خواهند از ریسك نوسان قیمتها در امان باشند و در بورس‌های كالا، به عنوان خطرپوش (Hedger) شناخته می‌شوند، مانند تولیدكنندگان كالا، مصرف‌كنندگان عمده و... . دسته دوم، بر خلاف گروه اول كسانی هستند كه از نوسانات قیمت استفاده كرده و سود خود را حداكثر می‌كنند. در بورس‌های كالا، این گروه با نام سوداگران (Speculator) معرفی می‌شوند.

بررسی روند پیدایش و تكامل بورسهای كالا در جهان حاكی از آن است كه ظهور و بسط  فعالیت های این گونه بازارها در عرصه اقتصاد كشورها از قرن 19 به بعد در پی پاسخ گویی به برخی از نیازمندی های اقتصادی و در بسیاری موارد رفع برخی تنگناها و موانع در بازار كالاها بوده است .

به عبارت دیگر ، وجود برخی مشكلات در بازار كالا ( چه در بخش عرضه ، تقاضا و چه در بخش توزیع) و به تبع آن نوسانات قیمت كالاها و همچنین برخی از نارسایی ها و ناکارآمدی های بازارهای سنتی از یك طرف و مزایا و منافع ایجاد و راه اندازی بورسهای كالا و توانمندی آنها در رفع مشكلات فوق الذكر از طرف دیگر، مهمترین انگیزه و عواملی هستند كه موجب پدیدار شدن بورس های کالا در صحنه اقتصاد كشورهای مختلف  گشته اند.

 نارسایی های بازار سنتی در شکل های نوسانات کاذب و عدم شفافیت در کشف قیمت و فقدان تضمین های لازم برای معامله گران از مهمترین دلایل راه اندازی بورس های کالایی در کشورهای جهان بوده است.

در چنین شرایطی راه اندازی بورس های کالایی و به  تبع آن،   استفاده از  ابزارهای مشتقه به   ایجاد  یك  نظام  سازمان یافته داد و ستد و توزیع كالاها در كشور های مختلف منجر شده و راه ورود به بازارهای جهانی را برای کشورها تسهیل نموده  است . از این رو هم اکنون صد ها بورس کالایی مدرن در سراسر جهان دایر می باشد که از قدیمی ترین آنها می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

1-  بورس تجاری شیکاگو(CME)  با 170 سال سابقه

2-  بورس فلزات لندن (LME)      با 130 سال سابقه

3-  بورس کالای نیویورک (NYMEX)

4-  بورس کالای توکیو(TOCOM)

5-  بورس کالای شانگهای(SHFE)

6-  بورس کالای هند (MCX)

 

 

ضرورت تشکیل بورس کالا در ایران

 بازار محصولات صنعتی  و كشاورزی در ایران همواره با محدودیت ها و دشواری های ساختاری زیادی روبرو  بوده و  بخش عمده ای از این مشكلات مربوط به عدم استفاده از ابزارهای نوین اقتصادی  و ساختار نامناسب و ناكارآمدی  بازار می باشد كه با وجود تلاش های بسیار انجام شده توسط دولت محترم طی 2 دهه اخیر در جهت اصلاح این ساختار ، اما  شاهد عدم بازدهی مناسب و حصول نتایج مورد انتظار در این بخش بوده ایم به گونه ای که علی رغم صرف هزینه های بسیار توسط دولت برای تنظیم بازار و تعیین قیمت نهاده ها و محصولات، اما در بخش تولید و توزیع و در پی آن مصرف کنندگان همواره  با مشکلات فراوانی روبرو بوده اند که مهمترین این مشکلات را می توان به شرح ذیل خلاصه نمود:

1- نوسانات کاذب قیمت محصولات ناشی از ارتباط  نامشخص و نامناسب میان عرضه و تقاضا.

2- عدم امکان مدیریت ریسک و محافظت از نوسانات آتی قیمت.

3- فقدان  یک نظام قیمت گذاری شفاف بر پایه تعادل میان عرضه و تقاضا و نیاز بازار

4- نبود یک سیستم اجرایی و ناظر بر حسن انجام تعهدات طرفین معامله.

5- فقدان یک سیستم جمع آوری، پردازش و تحلیل اطلاعات و آمار تولید، واردات، صادرات و مصرف در جهت اطلاع رسانی به بازار و تصمیم گیری مطلوب.

6- عدم هماهنگی میان بخش های تولیدی و بازرگانی در زمینه  واردات، صادرات  و بازار مصرف.

 

 

 تدابیر قانونی برای ایجاد بورس کالای ایران

 

نیاز به ایجاد بازاری متشکل و سازمان یافته برای تقابل آزاد عرضه و تقاضا و دستیابی به اثرات مثبت این مهم در اقتصاد تولید و مصرف، دولت و مجلس شورای اسلامی را بر آن داشت تا بستر قانونی لازم جهت تاسیس و راه اندازی بورسهای کالایی  را در ایران فراهم سازند. در این راستا با تصویب بند (ج) ماده (95) قانون برنامه  سوم و بند (الف) قانون برنامه چهارم، شورای عالی بورس موظف به تشکیل و گسترش بورسهای  کالایی در ایران گردید.

در پی این امر، بورس فلزات در شهریور ماه سال82 به عنوان اولین بورس کالای کشور فعالیت خود را آغاز کرد و پس از آن نیز بورس کالای کشاورزی در شهریور ماه سال 83 شروع به فعالیت نمود.

سپس بر اساس مصوبه شورای عالی بورس و قانون جدید بازار اوراق بهادار، در آذر ماه سال 85  موجبات تشکیل شرکت بورس کالای ایران با ادغام بورس فلزات و کشاورزی فراهم شد  و پس از پذیره نویسی و برگزاری مجمع عمومی، شرکت بورس کالای ایران از ابتدای مهر ماه سال 86 فعالیت خود را آغاز کرد.

بدین ترتیب، هم اکنون بورس کالای ایران با تجربه ای بیش از 4 سال، به داد و ستد انواع محصولات صنعتی  و کشاورزی در قالب معاملات نقد، نسیه و سلف مشغول است و راه اندازی معاملات ابزارهای مشتقه  از جمله قراردادهای آتی را در برنامه های توسعه ای خود دارد.

 

اهداف بورس کالای ایران

از آن جایی که بورس های کالا به عنوان نهادهایی سازمان یافته جهت داد و ستد قانونمند و نیز توسعه بازار سرمایه و بخش های مختلف اقتصادی به شمار می روند، لذا نتایج عملکرد آنها می تواند تاثیرات بسیار مثبتی در مناسبات تولید، توزیع ، مصرف  و در نتیجه افزایش رفاه اقتصادی جوامع به دنبال داشته باشد؛ چرا که بورس کالا تجلی گاه خواسته های تولیدکنندگان و مصرف کنندگان است و در این بازار است که همه فعالان بازار، نیازهای خود را در یک فضای رقابتی، شفاف و قانونمند  مطرح می کنند.

از مهمترین اهداف و اثرات  بورس کالا می توان به موارد ذیل اشاره نمود:

1- ایجاد بازاری قانونمند  و سازمان یافته جهت تسهیل داد و ستد کالاها.

2- سامان دهی بازار کالاها از طریق مکانیزم اجرایی ناظر بر تعهدات و تضمین منافع طرفین معامله .

3- کشف شفاف قیمت کالاها بر اساس تعامل و تقابل عرضه و تقاضا و نیاز بازار .

4-  برقراری امکان اعمال مدیریت ریسک در بازار .

5- امکان انجام معاملات نقد، نسیه، سلف، آتی و اختیار  با استفاده از ابزار های نوین مالی.

6- توسعه سرمایه گذاری و فراهم سازی تسهیلات مالی برای خرید و فروش.

7- اطلاع رسانی درباره وضعیت بازار داخلی و خارجی کالاهای پذیرش شده به منظور افزایش سطح دانش فعالان بازار.

  

 

ارکان شرکت بورس کالای ایران

ارکان شرکت بورس کالای ایران ( سهامی عام ) عبارتند از:

1-  مجامع عمومی

2-  هیات مدیره

3-  مدیر عامل

4- بازرس/حسابرس

 

شرکت توسط هیات مدیره ای غیر موظف مرکب از هفت شخص که توسط مجمع عمومی عادی با توجه به اساسنامه، قانون تجارت و مقررات برای مدت دو سال انتخاب می شوند، اداره می شود.

هم اکنون نمایندگان اشخاص حقوقی ذیل ،اعضای هیات مدیره شرکت بورس کالای ایران را تشکیل می دهند:

1- شرکت فولاد مبارکه اصفهان

2- گروه بهمن

3- شرکت ذوب آهن اصفهان

4- صندوق بازنشستگی کارکنان وزارت جهاد کشاورزی

5- شرکت کارگزاری بانک کشاورزی

6- شرکت کارگزاری بانک صنعت و معدن

7- شرکت کارگزاری توسعه معادن و فلزات

هیات مدیره باید یک نفر شخص حقیقی را خارج از اعضای هیات مدیره، به عنوان مدیر عامل  شرکت به مدت دو سال برگزیند .



اشخاص متقاضی برای انجام معامله در بورس کالای ایران در مرحله اول بایدکد بورسی دریافت نمایند. بر اساس ماده 4 دستورالعمل ثبت سفارش کالا مصوب 1386/2/9 و اصلاحیه های مورخ 1388/12/4 و 1389/6/27 روش و مدارک لازم بشرح زیر می باشد

طبق ماده 4 كد مشتري بايستي قبلاً به درخواست مشتري توسط كارگزار از بورس اخذ شده باشد. شرايط اخذ كد مشتري به شرح زير مي باشد:
1- اخذ كد خريد كالا در بورس صرفاً توسط اشخاص حقوقي مجاز مي باشد. جهت اخذ كد مشتري كارگزاري بايستي مدارك زير را به بورس ارائه نمايد. كليه مدارك توسط كارگزار كنترل‌و ضمن تطبيق با اصل آن توسط كارگزار ممهور به مهر "برابر اصل"شده و به بورس ارائه مي‌گردد:
الف – فرم درخواست كد مشتري تكميل شده كه به تأييد كارگزار رسيده است؛
ب – كپي اساسنامة شركت؛
ج – كپي روزنامة رسمي آخرين تغييرات شركت؛
د- کد اقتصادی و شناسه ملی شرکت؛
ه – صور تهاي مالي آخرين دورة مالي شركت به همراه آخرين گزارش حسابرس و بازرس قانوني؛
و – كپي شناسنامة اعضاي هيأت مديره و مديرعامل شركت؛
ز – ساير مدارك، مجوزها و مستندات مثبته در خصوص فعاليت مشتري در حوزه هاي مرتبط با كالاهاي پذيرفته شده حسب مصوبات
"كميته پذيرش مشتري" كه طبق اين ضوابط در بورس تشكيل مي گردد.
2- بورس براساس مستندات فوق اقدام به ايجاد كد معاملاتي مينمايد. كدهاي معاملاتي صادره شامل انواع زير مي باشد:
− كد معاملاتي عام: كد معاملاتي است كه جهت خريد و فروش كالا يا گروه كالايي خاصي ايجاد نشده و دارندة آن مجاز است به شرط عدم وجود محدوديت اعلامي جهت خريد كالا يا گروه كالايي خاصي در بورس، اقدام به خريد كلية كالاهاي پذيرفته شده در بورس نمايد.
− كد معاملاتي خاص گروه كالا: كد معاملاتي است كه جهت خريد و فروش يك گروه كالاي خاص ايجاد شده و دارندة آن مجاز است به شرط عدم وجود محدودیت اعلامي جهت خريد يك كالاي خاص، از كلية كالاهاي پذيرفته شده آن گروه كالايي نيز خريد نمايد.
− كد معاملاتي خاص كالا: كد معاملاتي است كه جهت خريد يك يا چند كالاي خاص ايجاد شده و دارندة آن مجاز است كالا يا كالاهاي خاص را نيز خريد نمايد.
3- بورس براي كلية اشخاص حقوقي كه فرم درخواست اخذ كد و مستندات مربوطه را ارائه می نمايند، كد عام ايجادمینماید .
جهت صدور "كد معاملاتي خاص گروه كالا" و "كد معاملاتي خاص كالا"، درخواست مشتري به همراه مستندات ارائه شده توسط بورس به " كميته پذيرش مشتري" ارجاع و پس از تصويب كميته كد مورد نظر صادر مي گردد. زمان رسيدگي به درخواست های مشتريان توسط " كميته پذيرش مشتري " حداكثر 15 ر وز كاري خواهد بود.
4- ضوابط اجرايي "كميتة پذيرش مشتري" از جمله تعداد و تركيب اعضاء، نحوة تشكيل، رسميت يافتن، اتخاذ تصميم و مدارك و مستندات مورد نياز كميته به تصويب هيأت مديرة بورس خواهد رسيد.
5- كميتة پذيرش مشتري مي تواند براي كدهاي معاملاتي خاص سقف خريد ساليانه تعيين نمايد، در اينصورت سقف خريد كد مذكور طي يكسال نمي تواند از ميزان تعيين شده توسط كميته بيشتر گردد. بورس موظف است محدوديت مذكور را در سامانة معاملاتي خود اعمال و رعايت آن را كنترل نمايد.
6- بورس براساس سوابق معاملاتي خريداران و نحوة ايفاي تعهدات و ارزش معاملات نكول شدة ايشان مي تواند محدوديت يا ممنوعیت هایی بر روي كدهاي معاملاتي اعمال نمايد. نحوه و شرايط ايجاد محدوديت يا ممنوعيت موضوع اين تبصره طبق ضوابطي است كه به تصويب هيأت مديرة بورس مي رسد.
:روش دریافت کد معاملاتی
مشتری با مراجعه به کارگزاری و با ارائه مدارک زیر کد معاملاتی دریافت می­کند:


اشخاص حقیقی:

ارائه کپی شناسنامه وکارت ملی (توسط کارگزار برابر اصل می‌گردد)
ارائه گواهی نامه دوره آموزشی معاملات آتی
تکمیل فرم درخواست کد
تکمیل فرم بیانیه ریسک

اشخاص حقوقی:
تصویر روزنامه رسمی مربوط­ به ثبت و تغییرات ­شرکت
تصویر شناسنامه وکارت­ ملی از تمامی­ صاحبان امضای مجاز (توسط کارگزار برابر اصل می‌گردد)
تکمیل­ فرم درخواست کد
.تکمیل­ فرم "بیانیه ریسک"که به امضای تمام صاحبان امضای مجاز رسیده باشد